Wat is ‘hoge actie’ bij een gitaar en is daar wat aan te doen?
Je pakt een gitaar op, zet je vingers op de toets en… je moet duwen alsof je een vrachtwagen verplaatst. “Zo, die heeft een hoge actie,” is een veelgehoorde kreet. Maar wat betekent dit nou echt voor je spel, en is het altijd een nadeel? In dit artikel duiken we in de wereld van snaarhoogte, toon en het veilig zelf afstellen van je instrument.
Wat is actie precies?
De ‘actie’ van een gitaar is simpelweg de afstand tussen de onderkant van de snaar en de bovenkant van de fret: het metalen staafje. Dus niet het hout. Hoe groter die afstand, hoe harder je moet drukken om een heldere noot te krijgen.
Hoewel veel beginners dromen van een “ultra-lage” actie voor maximaal speelgemak, is het voor sommige spelers juist een bewuste keuze om de actie wat hoger te houden voor meer weerstand, daardoor ook een wat harder geluid en meer sustain. In veelgitaarwinkels bieden ze ter plaatse de mogelijkheid om de actie aan te passen. Dat is één van de voordelen van een gitaar in een winkel kopen in plaats van online.
De Meetlat: Wat is “normaal”?
De definitie van hoge actie verschilt per type gitaar. Gebaseerd op de officiële setup-gidsen van fabrikanten als Fender en Gibson, zijn dit de gemiddelde richtlijnen (gemeten bij de 12e fret). Deze richtlijnen zitten vaak wat aan de hoge kant: probeer dus gerust een lagere actie dan hier wordt aanbevolen.
| Gitaartype | Lage actie (Comfort) | Hoge actie (Zwaar) |
|---|---|---|
| Elektrische gitaar | 1.6 mm | Boven de 2.4 mm |
| Akoestische gitaar | 2.0 mm | Boven de 3.2 mm |
| Klassieke gitaar | 3.0 mm | Boven de 4.5 mm |
De voor- en nadelen van hoge actie
Het lijkt tegennatuurlijk, maar hoge actie heeft ook goede kanten, want stel je een gitaar te laag af dan slaat ie soms een beetje dood en/of hij gaat rammelen. De legendarische gitaartechnicus Dan Erlewine beschrijft in zijn werk dat een hogere actie vaak leidt tot een betere klankoverdracht.
De voordelen
- Betere toon & sustain: De snaar heeft meer ruimte om vrij te trillen zonder de frets te raken, wat resulteert in een vollere klank.
- Geen fret buzz: Je elimineert dat irritante rammelende metaalgeluid bij harde aanslagen.
- Slide-spel: Onmisbaar voor slide-gitaristen om te voorkomen dat de metalen slide tegen de frets klettert.
- Minder kans op ‘overspelen’, waardoor je spel niet helemaal zuiver klinkt.
De nadelen
- Speelgemak: Het kost simpelweg meer kracht, wat vermoeiend is voor de hand, zeker bij barré-akkoorden.
- Intonatie: Omdat je de snaar dieper moet indrukken om de fret te raken, rek je deze iets uit. Hierdoor kunnen noten vals (te hoog) klinken, vooral hoger op de hals.
Essentieel gereedschap: Je “gitaar-EHBO-kit”
Voordat je begint met aanpassen, heb je het juiste gereedschap nodig. Gebruik geen keukengereedschap; gitaaronderdelen zijn gevoelig.
- String Action Gauge: Een kleine, metalen liniaal met zeer fijne schaalverdeling (in mm of 64ste inches).
- Inbussleutels (Allen Keys): Voor de halspen (truss rod) en vaak de brugzadeltjes bij elektrische gitaren. Zorg dat je de exacte maat hebt (Amerikaans inch of metrisch).
- Capo: Handig om de snaar vast te zetten bij de eerste fret tijdens het meten van de halskromming.
- Kruiskop- of platte schroevendraaier: Voor het verstellen van de brug (afhankelijk van het model).
- Schuurpapier: Alleen voor akoestische gitaren om het zadel bij te werken
Of je koopt één setje waar bijna alles in zit:
Stappenplan: Zelf je actie aanpassen
Volg deze stappen in de juiste volgorde. De gouden regel van gitaartechnici: werk in kleine stapjes. En onze gitaarheld van eigen bodem legt het in deze video heel duidelijk uit:
Let op: De stiekeme sloper: luchtvochtigheid
Voordat je gereedschap pakt, kijk even naar het weer. Hout is een levend materiaal. Is het erg vochtig in huis? Dan kan het bovenblad van een akoestische gitaar opzwellen (bol staan), waardoor de brug omhoog komt en de actie stijgt. Is het erg droog? Dan krimpt het hout en zakt de actie. Laat de gitaar eerst acclimatiseren voordat je permanente aanpassingen doet. Twijfel je over de luchtvochtigheid? Koop dan een hygrometertje:
Wij zijn van van Humidipacks van D’addario. Die werken allebei de kanten op: dus extra bevochtiging als het nodig is, extra drogen als dat nodig is. Geen geknoei, standaard in de koffer en je gitaar is je dankbaar.
Stap 1: Controleer de halskromming (Truss Rod)
Een extreem hoge actie in het midden van de hals komt vaak door een te holle hals (“up-bow”). De halspen is er om de trekkracht van de snaren te compenseren.
- Plaats een capo op de eerste fret.
- Druk de dikke E-snaar in bij de fret waar de hals de body raakt (meestal de 15e of 17e fret). De snaar fungeert nu als een rechte lijn.
- Kijk naar de ruimte tussen de onderkant van de snaar en de bovenkant van de 7e of 8e fret. Er moet net genoeg ruimte zijn voor een dun visitekaartje (ongeveer 0.25mm).
- Aanpassen: Is de ruimte veel groter? Draai de halspen voorzichtig een kwartslag met de klok mee (vast) om de hals rechter te maken. Meet opnieuw, en herhaal indien nodig.
Stap 2: De brughoogte instellen
Als de hals goed staat maar de actie bij de 12e fret nog steeds te hoog is volgens de tabel hierboven, kijk je naar de brug.
- Elektrisch (Fender-stijl): Draai de twee kleine inbusschroefjes per zadel omlaag om de snaar te laten zakken. Zorg dat het zadeltje recht blijft staan.
- Elektrisch (Gibson-stijl): Draai de grote duimwielen onder de brug aan beide kanten omlaag.
- Akoestisch: Dit is lastiger. Je moet de snaren losmaken, het witte benen zadel uit de brug halen en een heel klein laagje van de onderkant van het zadel afschuren op een perfect vlakke ondergrond. Schuur te veel weg, en je moet een nieuw zadel kopen.
Stap 3: Controleer de topkam (Nut)
Is de actie vooral hoog bij de eerste drie frets, waardoor F-akkoorden onmogelijk lijken? Dan liggen de snaren te ondiep in de topkam. Dit is specialistisch werk waarvoor je dure topkamvijlen nodig hebt. Advies: Als je dit nog nooit gedaan hebt, is dit het moment om naar een vakman te gaan.
Troubleshooting: Help, het gaat mis!
Heb je gedraaid en klinkt het nu slechter? Geen paniek.
- Mijn snaren rammelen nu (Fret Buzz): Je hebt de actie te laag gezet. Draai de halspen een kwartslag terug (tegen de klok in) of verhoog de brugzadels iets totdat het rammelen stopt.
- De halspen zit muurvast: STOP direct. Zet geen kracht. Als je de halspen forceert, kan deze breken. Dit is een dure reparatie. Ga naar een gitaarbouwer.
- Mijn gitaar klinkt vals na het afstellen: Als je de hoogte van de brugzadels flink verandert, moet je vaak ook de intonatie (de snaarlengte) opnieuw afstellen.
Stap 4 Controleer de intonatie
De lengte van de snaar moet kloppen, zodat de gitaar zuiver gestemd staat. Dat kan je eenvoudig checken met een stemapparaat. Stem de gitaar normaal, en daarna controleer je of de gitaar ook bij de 12e fret zuiver staat. Bij een elektrische gitaar is het vaak eenvoudig om de brug in de lengte aan te passen. Bij een akoestische gitaar zijn er minder mogelijkheden en raad ik je aan naar een goede gitaarbouwer of gitaarwinkel te gaan. Dat is vakwerk.
Ben ik na één keer de actie af laten stellen voor altijd klaar?
Nee. Een gitaar werkt. Door het hout en de snaarspanning die erop staat. Twee keer per jaar een gitaar afstellen is dus helemaal niet bijzonder. Vooral als het weer sterk verandert, kan een gitaar wat reageren door warmte, kou en luchtvochtigheid of juist droge lucht. Een afstelbeurtje voorkomt dan grotere problemen en zorgt voor veel nieuw speelplezier.
Bronnen: De informatie in dit artikel is gebaseerd op de industrie-standaarden van Fender & Gibson Setup Guides, technische methoden van StewMac (Stewart-MacDonald) en informatie van Taylor Guitars over luchtvochtigheid.
Dit artikel bevat affiliates, lees er meer over in de disclaimer
